Bugünlerde edebiyat dünyasında tuhaf bir rüzgar esiyor. Yekta Kopan’ın geçtiğimiz günlerde sorduğu o can alıcı soru, aslında modern okurun ve yazarın zihnindeki bölünmeyi özetliyor: "Edebiyatın ekranla bu kadar iç içe geçtiği bir çağda, romanın özgür alanı nerede başlıyor, nerede bitiyor?" Kopan’ın işaret ettiği "sinematografik metinlere yönelim", sadece bir yayıncılık tercihi değil; aslında algımızın piksellere teslim oluşunun bir belgesi. Postmodernizmin zihni yoran, dili bir labirent gibi kullanan ağır metinleri, yerini "hızlıca izlenebilir" bir akışa bırakıyor. Peki, biz okurlar ve yazarlar olarak bu takasta neyi kaybediyoruz?
Hayal Dünyasının Sınırsız Bütçesi vs. Prodüksiyon Sınırları
Romanın özgürlüğü, tam olarak hayal dünyamızın sınırsız bütçesiyle başlar. Bir yazar "gökyüzü o gün hiç görülmemiş bir morun kederine bürünmüştü" dediğinde, o moru her okur kendi acısının rengine boyar. Bu, dünyanın en pahalı görsel efekt stüdyosunun bile taklit edemeyeceği bir "kişisel üretim" sürecidir.
Sinemanın sınırı setin bittiği, kameranın sustuğu, bütçenin tükendiği yerdir. Romanın sınırı ise yoktur; o sadece okurun hayal kurma cesaretinin bittiği yerde son bulur. Bir uyarlamayı izlerken yaşadığımız hayal kırıklığı, aslında zihnimizdeki "kusursuz prodüksiyonun" ekrandaki "yetersiz gerçeklikle" çarpışmasından doğan enkazıdır.
Masumiyet’in Ağırlığı ve İsengard’ın Şehveti
Burada bir ayrım yapmalıyız: Bazı duygular piksellere sığmaz. Orhan Pamuk’un Masumiyet Müzesi’nde Kemal’in yedi yıl süren sabırlı, obsesif ve durağan bekleyişini düşünelim. O evde zamanın akışını, göğse oturan tortuyu ancak kelimelerle hissedebilirsiniz. Bir dizi, yedi yılı birkaç kurgu oyunuyla üç beş dakikaya sığdırdığında, "bekleyişin kutsallığı" sadece bir zaman atlamasına dönüşüverir. Bu bana kalırsa sinemanın duygusal sınırıdır; bir anlamda sinema beklemeyi değil, hareketi sever.
Öte yandan, Yüzüklerin Efendisi’nde Isengard kuşatmasını veya Balin’in mezarındaki o kaotik çatışmayı izlerken aldığım zevk, edebiyatın "ete kemiğe bürünme" arzusunun bir dışavurumudur kanımca. Bazı görkemli anlatımlar, zihnimizde yarattığımız o devasa sahnelerin profesyonel bir gözle onaylanmasını ister. Bu bir "görsel şehvettir" ve evet, sinema bu konuda muazzam bir tatmin sunar. Ancak bu tatmin, romanın sunduğu o derin ve sessiz tefekkürün yerini tutabilir mi? Pek sanmıyorum.
Yazarın Kolundaki Pranga: "Senaryolaşabilir" Olmak
Edebiyatın bugün karşı karşıya olduğu en büyük tehlike, yazarın daha kalemi eline almadan zihninde "kamera açılarını" hesaplamaya başlamasıdır. Bir metin, sadece "bir sonraki sahnede ne olacak?" sorusuna hizmet ediyorsa o artık bir roman değil, çekilmeyi bekleyen bir senaryo taslağıdır.
Eğer bir yazar, kurduğu cümlenin edebi derinliğinden çok sinematografik etkisini önemsiyorsa kendi özgürlük alanına ilk prangayı kendisi vurmuş demektir. Oysa gerçek edebiyat, ekranın henüz icat edilmediği ya da yarın yok olacağı bir evrende bile tek başına, sadece kelimelerin gücüyle ayakta kalabilen o sarsılmaz kaleden başkası değildir.
Okurun Seçimi
İnsanoğlunun zevk anlayışı dönemsel farklılıklar gösterir; moda değişir, mimari değişir, edebiyat da bundan nasibini alır. Ancak romanın özgür alanı, ekranın temsil edemediği o mahrem boşlukta saklı değil midir sizce de? Algernon’a Çiçekler gibi hem sinemada hem kağıtta ışıldayan eserler olsa da, romanın gerçek zaferi izlenemeyen ama sadece "hissedilen" boşlukları doldurabilmesidir.
Mesele, yazarın kendini sinematografik uyum prangalarından ne kadar koruyabildiğinde bitiyor. Çünkü ancak o zaman roman, gerçek anlamda özgür kalabiliyor. Sizce?
Yorumlar
Yorum Gönder