"Eskiye Mazi, Yeniye Niyazi" mi? Baki’nin 500 Yıllık "Para" Şifresi

Şimdi aranızda "Aman gene mi eskiler yahu, benden bu kadar!" diyenler varsa, bu cümleden sonrasını hiç okumasın; çünkü rotayı doğrudan 16. yüzyıla, Sultanü'ş-Şuara (Şairler Sultanı) Baki’nin dünyasına kırıyoruz.

Hani hep deriz ya; "Zaman çok kötüye gidiyor", "Nerede o eski aşklar?" diye... 

Meğer 500 yıl önce de durum pek farklı değilmiş. Şikayetler aynı, dertler aynı, hatta "çözümler" bile aynı! Baki’nin üniversite yıllarımda hocalarımızdan dinlediğim o meşhur gazeline beraber bakalım.

Görsünler Ama Neyi?

Baki gazeline klasik bir giriş yapar: "Sevgili bahçeye çıksın da gül ve nesrin o güzel yanağı görsün; şöyle bir salınsın da servi kuşu onun yürüyüşünü görsün." der. Devamında aşk yarasından, zayıflıktan, kaburga kemiklerinin bir bir sayıldığından bahseder. Hatta kendini, rüzgarla ses çıkaran o zayıf kuşa, musikara benzetir.

Buraya kadar her şey bildiğimiz Divan geleneği... Ama son beyte geldiğimizde Baki, bütün geleneği tek hamlede tersyüz ediyor:

Güzeller mihriban olmaz dimek yanlışdur ey Baki Olur vallahi billahi heman yalvarı görsünler

"Yalvar" Ama Nasıl?

Güzeller şefkat göstermez, acımaz demek yanlıştır diyor Baki. "Vallahi billahi gösterirler, hele bir 'yalvar'ı görsünler." İlk bakışta "Yalvar" sözcüğünü günümüzdeki yalvarmak eylemi sanıyoruz. "Biraz peşinden koşunca, yalvarınca gönlü yumuşar" diye düşünüyoruz. Ancak Baki gibi bir dil ustası, bu kadar basit bir final yapmaz. Burada muazzam bir tevriye (iki anlamlılık) var.

"Yalvar", aslında o dönem Hindistan bölgesinde kullanılan bir para birimidir.

Yani Baki diyor ki: "Güzellerin merhamet göstermediği falan yalan. Bal gibi de gösterirler ama yeter ki parayı, yani 'yalvar'ı görsünler!"

500 Yıldır Değişmeyen Hakikat

Anlayacağınız, "Ah o eski güzel günler" diye iç geçirenlere pek kulak asmayın. 500 yıl evvel de para her kapıyı açıyor, şairler de tıpkı bugünkü gibi toplumsal gerçeklerden ve maddiyatın aşkın önüne geçmesinden şikayet ediyormuş.

Gönül isterdi ki aşk sadece lirik bir mırıltı olsun, ama Baki bizi 1500’lü yıllardan uyarıyor: Dünya o zaman da aynı eksen etrafında dönüyormuş!

Sevgiyle...